Tithiतिथि र विक्रम संवत्, सरल भाषामा
नेपाली मिति एकैसाथ दुई प्रणालीमा चल्छ: सौर्य विक्रम संवत् र चान्द्र तिथि। यी दुवैले के नाप्छन्, कहाँबाट आए, र कुनै पनि ई.सं. को एउटै मितिमा किन दोहोरिँदैनन्, यहाँ छोटकरीमा।
तिथि दिन होइन, कोण हो
तिथि चान्द्र दिन हो। पृथ्वीबाट हेर्दा चन्द्रमा र सूर्यबीचको कोणले यसलाई नाप्छ। औंसीमा दुवै एउटै दिशामा हुन्छन्; त्यसपछि चन्द्रमा हरेक घण्टा सूर्यभन्दा अगाडि बढ्छ। हरेक थप १२ डिग्रीमा नयाँ तिथि सुरु हुन्छ।
३६० डिग्रीको पूरा घेरामा यस्ता ३० खुड्किला हुन्छन्, त्यसैले हरेक चान्द्र महिनामा ३० तिथि हुन्छन्: पूर्णिमामा टुंगिने शुक्ल पक्षमा १५ र औंसीमा टुंगिने कृष्ण पक्षमा १५।
तिथि ठ्याक्कै एउटा क्षण किन हो
तिथि आकाशमा सूर्य र चन्द्रमा कहाँ छन् भन्नेले तय हुने भएकाले यो सारा पृथ्वीका लागि एकै क्षणमा सुरु हुन्छ। कोण अर्को १२ डिग्रीको गुणनमा पुगेपछि काठमाडौं, सिड्नी र न्युयोर्क सबैतिर नयाँ तिथि लागिसक्छ; फरक भित्तेघडीको समयमा मात्र हुन्छ।
चन्द्रमाको कक्षा अण्डाकार छ, त्यसैले पृथ्वीनजिक छिटो र टाढा ढिलो हिँड्छ। यसकारण एउटा तिथि करिब १९ देखि २६ घण्टासम्म लामो हुन्छ र जुनसुकै बेला सुरु हुन सक्छ। यो मध्यरातदेखि मध्यरातसम्मको दिनसँग कहिल्यै मिल्दैन।
कुन दिनको कुन तिथि
पात्रोले हरेक दिनलाई सूर्योदयमा लागेको तिथि, अर्थात् उदया तिथिको नाम दिन्छ। सूर्योदय ठाउँअनुसार फरक हुने भएकाले पात्रो कुनै ठाउँका लागि गणना गरिन्छ। नेपाली पात्रोजस्तै तिथिले पनि काठमाडौं प्रयोग गर्छ।
तिथि दिनभन्दा छोटो हुन सक्ने भएकाले कहिलेकाहीँ एउटा तिथि सूर्योदयपछि सुरु भएर अर्को सूर्योदयअघि नै सकिन्छ। कुनै सूर्योदय नछोएकाले कुनै दिनले त्यसको नाम पाउँदैन: यो क्षय तिथि हो। तिथिले यसको रिमाइन्डर सुरु भएकै दिन दिन्छ। लामो तिथि दुई सूर्योदयसम्म रहन सक्छ, यो वृद्धि तिथि हो; तिथिले पहिलो दिन लिन्छ।
चान्द्र महिना र अधिक मास
बाह्र चान्द्र महिना करिब ३५४ दिनका हुन्छन्, सौर्य वर्षभन्दा करिब ११ दिन छोटा। चाडपर्व आफ्नै ऋतुमा पर्न, चान्द्र पात्रोले करिब अढाइदेखि तीन वर्षमा एक पटक अधिक मास थप्छ: त्यस्तो महिना जसमा सूर्य नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दैन।
नेपाली पात्रोले महिनाको नाम पूर्णिमान्त तरिकाले राख्छन्, हरेक महिना पूर्णिमामा टुंगिन्छ। अधिक मास भएको वर्षमा तिथिले वार्षिक मिति सोही नामको नियमित (निज) महिनामा राख्छ, जसरी परिवारले प्रायः मनाउँछन्।
विक्रम संवत् कहाँबाट आयो
विक्रम संवत्को नाम उज्जैनका राजा विक्रमादित्यबाट आएको हो। परम्पराअनुसार उनले शकमाथिको विजयको सम्झनामा ईसापूर्व ५७ मा यो संवत् सुरु गरे। इतिहासकारहरूका अनुसार पुराना शिलालेखमा यसलाई कृत वा मालव संवत् भनिएको छ र विक्रमादित्यको नाम पछि जोडिएको हो। संवत् आफैं पुरानो हो र दक्षिण एसियाभरि चलेको छ।
बि.सं. वर्ष ई.सं. वर्षभन्दा करिब ५६ वर्ष ८ महिना अगाडि हुन्छ: बि.सं. २०८३ सन् २०२६ को अप्रिलमा सुरु भयो।
नेपालमा विक्रम संवत्
नेपालमा बि.सं. आधिकारिक पात्रो हो। सरकारी प्रयोग बि.सं. १९५८ (सन् १९०१) मा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको पालादेखि सुरु भएको मानिन्छ। विद्यालय, कार्यालय, तलब, नागरिकता र धेरैजसो जन्मदिन यसैमा चल्छन्।
नेपालको बि.सं. सौर्य पात्रो हो। हरेक महिना संक्रान्तिमा, सूर्य नयाँ निरयण राशिमा प्रवेश गर्ने क्षणमा सुरु हुन्छ, र वर्ष मध्य अप्रिलको मेष संक्रान्ति, वैशाख १ गते सुरु हुन्छ। पृथ्वी आफ्नो कक्षाका केही ठाउँमा छिटो र केहीमा ढिलो हिँड्ने भएकाले महिना २९ देखि ३२ दिनका हुन्छन् र वर्षैपिच्छे फरक पर्छन्। त्यसैले एउटै बि.सं. मिति हरेक वर्ष फरक ई.सं. मितिमा पर्छ, र रूपान्तरणका लागि सूत्र होइन, प्रकाशित तालिका चाहिन्छ।
रिमाइन्डरका लागि यो किन महत्त्वपूर्ण
जन्मदिन प्रायः बि.सं. मितिमा मनाइन्छ, चाडपर्व, तिथिअनुसारको जन्मदिन र श्राद्ध भने तिथिमा। यी कुनै पनि ई.सं. को एउटै मितिमा दोहोरिँदैनन्, त्यसैले साधारण क्यालेन्डरको वार्षिक दोहोर्याइ एक दुई वर्षमै गलत हुन्छ।
तिथिले सूर्य र चन्द्रमाको स्थितिबाट (निरयण, लाहिरी अयनांश, काठमाडौंको सूर्योदयमा) हरेक वर्षको बि.सं. मिति, ई.सं. मिति र तिथि निकाल्छ र तपाईंले चलाइरहेको क्यालेन्डरमै राखिदिन्छ।